Metakognisyon: Kendini Tanımanın Ötesi
Metakognisyon: Düşüncelerimizin farkına vardığımızda neler değişir?
Gün içinde kaç kez bir düşüncenin, duygunun veya varsayımın peşinden gittiğinizi fark ediyorsunuz?
Birisi size eleştirel bir şey söylediğinde hemen savunmaya geçiyor musunuz? Bir fırsatla karşılaştığınızda, henüz değerlendirmeden önce zihninizdeki olumsuz senaryoları mı dinliyorsunuz?
Ya da aynı olay karşısında neden her defasında benzer şekilde tepki verdiğinizi hiç sorguladınız mı?
Çoğu zaman düşündüğümüzü, hissettiğimizi ve yaptığımızı birbirinden ayrı süreçler olarak deneyimlemeyiz. Bir düşünce belirir, kendimizi ona kaptırır, onun yol açtığı bir duygu yaşar ve çoğu zaman otomatik olarak harekete geçeriz.
Oysa düşüncelerimizi yalnızca yaşamakla, onları gözlemleyebilmek arasında önemli bir fark var.
Nörobilim ve bilişsel psikoloji literatüründe bu farkı anlamamıza yardımcı olan kavramlardan biri metakognisyon (üstbiliş).
1. Metakognisyon nedir? Düşünmek ve düşündüğünü fark etmek
Metakognisyon, en basit tanımıyla kendi düşünme süreçlerimizin farkında olma, onları izleme ve gerektiğinde düzenleyebilme becerisidir. Başka bir ifadeyle yalnızca düşünmek değil, nasıl düşündüğümüzü de fark edebilmektir.
Zihnimiz gün boyunca sürekli çalışır. Geçmiş deneyimlerimizi değerlendirir, gelecekle ilgili tahminlerde bulunur, karşılaştığımız olaylara anlam verir ve kararlar üretir. Ancak çoğu zaman bu süreçlerin nasıl gerçekleştiğini fark etmeyiz.
Metakognisyon sayesinde kendimize şu soruları sorabiliriz:
Şu anda ne düşünüyorum?
Bu düşüncem hangi varsayıma dayanıyor?
Bir olayı gerçekten olduğu gibi mi değerlendiriyorum, yoksa kendi yorumumu mu gerçek kabul ediyorum?
Başka türlü düşünmem mümkün mü?
Bu beceri, düşüncelerimizin doğruluğunu sorgulamamıza ve daha bilinçli seçimler yapmamıza yardımcı olur.
Neden kendimizi tanımak için metakognisyona ihtiyacımız var?
Kendini tanımak çoğu zaman kişilik özelliklerini, güçlü ve gelişime açık yönlerini, değerlerini ve ilgi alanlarını bilmek olarak düşünülür. Oysa kendimizi anlamanın önemli bir başka boyutu da zihnimizin nasıl çalıştığını bilmektir.
Örneğin bazı insanlar belirsizlik karşısında hemen kaygılanır. Bazıları eleştirildiğinde savunmaya geçer. Bazıları ise hata yapma ihtimali nedeniyle yeni deneyimlerden uzak durur.
Bu tepkiler zaman içinde alışkanlığa dönüşebilir.
Sorun, tatsız bir duygu yaşamamız veya olumsuz bir düşünceye sahip olmamız değildir. Sorun, bu düşünce ve duyguların farkına varmadan bütün davranışlarımızı yönetmesine izin vermemizdir.
Metakognisyon bize otomatik düşüncelerimizi tanıma, varsayımlarımızı sorgulama ve farklı bakış açıları geliştirme imkânı verir.
Metakognisyon günlük hayatımızda neyi değiştirir?
Metakognisyonun önemli katkılarından biri, olaylarla tepkilerimiz arasındaki ilişkiyi daha iyi anlayabilmemizdir.
Bir arkadaşınızın mesajınıza cevap vermediğini düşünelim.
Otomatik düşünce: "Beni önemsemiyor."
Duygusal tepki: Hayalkırıklığı, suçluluk, üzüntü veya öfke.
Davranış: Kırgın bir mesaj göndermek veya iletişimi kesmek.
Metakognitif yaklaşım ise şöyle ilerler:
"Şu anda cevap alamadığım için önemsiz olduğumu düşünüyorum. Ama bu düşüncemin gerçek olduğuna dair elimde yeterli kanıt var mı? Belki meşgul, belki telefonuna bakmadı. Başka açıklamalar da olabilir."
Olay değişmedi. Ancak olayı değerlendirme biçiminiz değişti. Böylece duygunuzun ve ilk düşüncenizin sizi otomatik olarak yönlendirmesini önleyebilecek bir alan açtınız.
Bu beceri ilişkilerimizde, kararlarımızda, öğrenme süreçlerimizde ve kişisel gelişimimizde önemlidir.
Metakognisyon geliştirilebilir mi?
Evet. Metakognisyon doğuştan sabitlenmiş, yalnızca bazı insanların sahip olduğu özel bir yetenek değildir. Farkındalık, sorgulama, geri bildirim ve bilinçli uygulamalarla geliştirilebilen bir beceridir.
Gün içinde kendinize küçük bir gözlem alanı yaratmakla başlayabilirsiniz:
Aşağıdaki akış size yardımcı olabilir:
Bir olay karşısında verdiğiniz ilk tepkiyi fark edin.
O tepkinin arkasındaki düşünceyi belirleyin.
Düşüncenizin hangi varsayıma dayandığını sorgulayın.
Başka açıklamaların mümkün olup olmadığını değerlendirin.
Nasıl davranmak istediğinize bilinçli olarak karar verin.
Amaç sürekli kendinizi analiz etmek değil, zihninizin otomatik işleyişini tanımaktır.
Kendini tanımanın ötesi: Kendinize yeni seçimler sunmak
Nörobilim ve bilişsel psikoloji araştırmaları, kendi zihinsel süreçlerimizi izleyebilmenin ve gerektiğinde düzenleyebilmenin öğrenme, karar verme ve davranışlarımızı uyarlama becerimiz açısından önemini ortaya koyuyor. Metakognisyon sayesinde yalnızca ne düşündüğümüzü değil, nasıl düşündüğümüzü, hangi varsayımlarla hareket ettiğimizi ve düşüncelerimize ne ölçüde güvendiğimizi de değerlendirebiliriz.
Bu farkındalık, kendimizle ilgili bugüne kadar sorgulamadığımız kabulleri yeniden ele almamıza imkân verir. Belki de değişmez sandığımız özelliklerimizin, aslında yıllar içinde geliştirdiğimiz düşünce ve davranış alışkanlıkları olduğunu fark ederiz. Böylece kendimizle ilgili yeni olasılıklar keşfedebilir, nasıl biri olmak istediğimizi yeniden düşünebilir ve bugüne kadar önümüzde görmediğimiz seçimleri yapabiliriz.
Kendini tanımanın ötesi kim olabileceğini keşfetmeyi getirir. Metakognisyon ise bu keşif yolculuğunda bize yeni kapılar açan önemli bir zihinsel beceridir.
Kendinize bir netlik alanı açın
Kendinizi daha iyi tanımak, otomatik düşünce kalıplarınızı fark etmek ve hayatınızda yeni seçenekler yaratmak istiyorsanız, ilerlemenin akıllıca yolları var.
1:1 Netlik Seansları, düşüncelerinizi, önceliklerinizi ve sizi sınırlayan alışkanlıkları daha yakından inceleyerek kendi yolunuzu daha net görmenize yardımcı olmak için tasarlandı.
Haftanın Netlik Ayarı Bülteni: Zihinsel netlikten farkındalığa, farkındalıktan eyleme geçmenizi sağlayacak adımlara uzanan haftalık içerikler için Haftanın Netlik Ayarı e-posta bültenine bu formu doldurarak katılın.
Kim bilir... Belki de hayatınız değişir.
Görüşmek üzere
yasemin
Referanslar
Frith (2012) – The role of metacognition in human social interactions. Kişinin kendi zihinsel süreçlerini izlemesi ve davranışlarını değerlendirmesi.
Decentering and Related Constructs (2016). Düşünceleri zihinsel olaylar olarak gözlemleme ve onlarla özdeşleşmeme.
Developing Self-Awareness (2023). Öz farkındalık ve kişisel gelişim ilişkisi.
Yorumlar